Mất khứu giác do đâu? Nguyên nhân và khi nào cần đi khám

Bạn đột nhiên không ngửi được mùi hoặc ăn uống không còn cảm nhận rõ hương vị? Mất khứu giác do đâu và tình trạng này có thể hồi phục không? Mất mùi có thể liên quan đến cảm lạnh, viêm mũi, viêm xoang, polyp mũi hoặc một số nguyên nhân khác. Xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

1. Mất khứu giác là gì? Vì sao có thể làm giảm cảm nhận hương vị?

Khứu giác giúp con người nhận biết và phân biệt các mùi trong môi trường. Khi các phân tử mùi đi vào mũi, chúng kích thích các tế bào cảm thụ khứu giác. Tín hiệu sau đó được truyền đến não để nhận diện mùi.

Rối loạn khứu giác có thể gồm giảm khứu giác (hyposmia), mất hoàn toàn khứu giác (anosmia), biến đổi mùi (parosmia) hoặc ngửi thấy mùi không tồn tại (phantosmia). Trong y khoa, giảm khả năng ngửi được gọi là hyposmia, còn mất hoàn toàn khả năng ngửi được gọi là anosmia. Tình trạng có thể xuất hiện trong thời gian ngắn hoặc kéo dài tùy nguyên nhân.

Khứu giác và vị giác có mối liên hệ chặt chẽ trong quá trình cảm nhận hương vị của thức ăn. Vì vậy, người bị mất mùi thường có cảm giác món ăn trở nên nhạt, khó phân biệt hương vị dù chức năng cảm nhận các vị cơ bản của lưỡi vẫn còn.

Nói cách khác, không phải mọi trường hợp người bệnh cảm thấy “mất vị giác” đều là mất vị giác thực sự. Nhiều trường hợp thực chất bắt nguồn từ sự suy giảm khứu giác.

Mất khứu giác có thể hiểu đơn giản, có những mức độ dưới đây:

• Giảm khứu giác: vẫn ngửi được nhưng khả năng nhận biết mùi kém hơn trước.
• Mất khứu giác hoàn toàn: không nhận biết được mùi.
• Rối loạn cảm nhận mùi: mùi quen thuộc bị thay đổi hoặc trở nên khó chịu.
• Ngửi thấy mùi không tồn tại: người bệnh cảm nhận một mùi dù môi trường không có nguồn mùi tương ứng.

Mức độ rối loạn không chỉ ảnh hưởng đến việc thưởng thức thức ăn mà còn làm giảm khả năng nhận biết một số dấu hiệu cảnh báo trong môi trường như khói, thức ăn hỏng hoặc khí gas.

Mất khứu giác là gì?

2. Mất khứu giác do đâu?

Mất khứu giác có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau, từ những vấn đề thường gặp như cảm lạnh, viêm mũi, viêm xoang đến polyp mũi, chấn thương vùng đầu hoặc một số bệnh lý ảnh hưởng đến hệ thần kinh.

Không thể xác định chính xác nguyên nhân chỉ dựa vào triệu chứng mất mùi. Cần xem xét thời điểm khởi phát, triệu chứng đi kèm, tiền sử bệnh và tình trạng của mũi, xoang cũng như các yếu tố liên quan.

2.1 Mất khứu giác do cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm trùng đường hô hấp

Cảm lạnh, cúm và một số nhiễm trùng đường hô hấp có thể gây nghẹt mũi, viêm hoặc phù nề niêm mạc. Khi luồng khí qua mũi bị hạn chế, các phân tử mùi khó tiếp cận vùng cảm nhận khứu giác, từ đó làm giảm khả năng ngửi.

Trong nhiều trường hợp, khứu giác có thể cải thiện khi bệnh lý gây nghẹt mũi hoặc viêm đường hô hấp thuyên giảm. Một số trường hợp rối loạn khứu giác có thể kéo dài sau nhiễm virus ngay cả khi nghẹt mũi đã cải thiện.

2.2 Mất khứu giác do viêm mũi, viêm mũi dị ứng

Viêm mũi có thể gây nghẹt mũi, chảy nước mũi và phù nề niêm mạc. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến khả năng đưa các phân tử mùi đến vùng khứu giác.

Nếu mất mùi xuất hiện cùng nghẹt mũi, hắt hơi, chảy nước mũi hoặc các biểu hiện dị ứng, người bệnh nên chú ý đến khả năng liên quan bệnh lý mũi.

2.3 Mất khứu giác do viêm xoang

Viêm mũi xoang, đặc biệt khi có phù nề niêm mạc hoặc polyp, có thể gây giảm khứu giác. Tình trạng viêm, phù nề và dịch tiết trong mũi xoang có thể ảnh hưởng đến đường lưu thông của không khí và khả năng cảm nhận mùi.

Mất mùi do viêm xoang có thể đi kèm nghẹt mũi, chảy dịch mũi, cảm giác nặng hoặc đau vùng mặt tùy trường hợp.

2.4 Polyp mũi và các bất thường trong khoang mũi

Polyp mũi hoặc những tổn thương gây cản trở đường mũi có thể làm giảm lượng không khí mang phân tử mùi đến vùng khứu giác.

Trong trường hợp mất mùi kéo dài kèm nghẹt mũi dai dẳng, đặc biệt khi điều trị các triệu chứng thông thường không cải thiện, bác sĩ có thể cần kiểm tra để tìm nguyên nhân gây tắc nghẽn.

2.5 Mất khứu giác sau chấn thương hoặc liên quan hệ thần kinh

Chấn thương vùng đầu có thể ảnh hưởng đến đường dẫn truyền khứu giác. Rối loạn khứu giác có thể gặp trong một số bệnh thần kinh như Parkinson hoặc Alzheimer, nhưng rối loạn khứu giác đơn độc không đủ để chẩn đoán các bệnh này.

Đây là nhóm nguyên nhân ít phổ biến hơn so với các bệnh lý mũi xoang, nhưng cần được lưu ý khi mất mùi kéo dài, đặc biệt nếu không có biểu hiện nghẹt mũi hoặc nguyên nhân rõ ràng.

Mất khứu giác do đâu?

2.6 Một số thuốc và yếu tố môi trường

Một số loại thuốc, hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với hóa chất có thể ảnh hưởng đến khả năng ngửi. NIDCD cũng ghi nhận một số thuốc, hóa chất và yếu tố môi trường là những nguyên nhân có thể liên quan đến rối loạn khứu giác.

Vì vậy, nếu nhận thấy khứu giác thay đổi sau khi bắt đầu sử dụng một loại thuốc hoặc sau khi tiếp xúc thường xuyên với hóa chất, nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự ý ngừng thuốc.

2.7 COVID-19 và các nhiễm virus đường hô hấp khác

COVID-19 và các nhiễm virus đường hô hấp khác có thể gây giảm/mất hoặc biến đổi khứu giác.

3. Vì sao bị mất mùi khi viêm xoang?

Vì sao bị mất mùi khi viêm xoang? Đây là câu hỏi thường gặp ở những người đang bị nghẹt mũi hoặc có các triệu chứng xoang.

Để cảm nhận mùi, các phân tử mùi cần đi vào mũi và tiếp cận khu vực có các tế bào cảm thụ khứu giác. Khi viêm xoang gây phù nề niêm mạc, tăng tiết dịch hoặc nghẹt mũi, đường di chuyển của các phân tử mùi có thể bị ảnh hưởng.

Có thể hình dung quá trình này theo cách đơn giản:

Viêm xoang → niêm mạc mũi xoang viêm, phù nề → luồng khí qua mũi bị ảnh hưởng → phân tử mùi khó tiếp cận vùng khứu giác → khả năng nhận biết mùi giảm.

Mayo Clinic và NIDCD đều liệt kê viêm xoang cùng các bệnh lý mũi, đường hô hấp trên trong nhóm nguyên nhân có thể gây mất hoặc giảm khứu giác.

3.1 Mất mùi khi có triệu chứng mũi xoang khi nào cần lưu ý?

Mất mùi khi đang bị viêm xoang không đồng nghĩa với việc người bệnh đang mắc một bệnh nguy hiểm. Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào triệu chứng này để tự chẩn đoán.

Nếu mất mùi xuất hiện cùng nghẹt mũi, dịch mũi hoặc các triệu chứng viêm mũi xoang, việc kiểm soát nguyên nhân nền có thể giúp khứu giác cải thiện.

Ngược lại, nếu tình trạng mất mùi kéo dài sau khi các triệu chứng mũi xoang đã thuyên giảm, tái diễn nhiều lần hoặc xuất hiện mà không có triệu chứng mũi rõ ràng, nên được bác sĩ đánh giá.

3.2 Điều trị viêm xoang có giúp khứu giác cải thiện không?

Khả năng cải thiện phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng đến hệ thống khứu giác.

Khi mất mùi liên quan đến viêm, nghẹt hoặc tắc nghẽn đường mũi, điều trị nguyên nhân có thể giúp khả năng ngửi được cải thiện. Một số trường hợp có polyp hoặc cấu trúc gây cản trở đường mũi có thể cần phương pháp điều trị chuyên khoa phù hợp.

Do đó, thay vì chỉ tìm cách “kích thích” mũi để lấy lại mùi, người bệnh nên xác định nguyên nhân gây mất khứu giác trước.

Tại sao bị mất mùi khi mắc viêm xoang?

4. Mất khứu giác có hồi phục được không?

Mất khứu giác có hồi phục được không? Câu trả lời là có thể, nhưng không phải trường hợp nào cũng hồi phục hoàn toàn. Khả năng hồi phục phụ thuộc vào nguyên nhân, thời gian mắc, mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe của mỗi người.

Theo NIDCD, một số người lấy lại khả năng ngửi khi bệnh gây mất mùi được cải thiện; một số trường hợp khác có thể tự hồi phục mà không xác định rõ lý do. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp rối loạn khứu giác kéo dài hoặc không thể hồi phục hoàn toàn.

4.1 Mất mùi do cảm lạnh hoặc viêm xoang

Nếu mất mùi liên quan đến cảm lạnh, dị ứng hoặc nhiễm trùng xoang, khứu giác thường có thể cải thiện khi tình trạng gây ra triệu chứng được kiểm soát. Khứu giác có thể cải thiện khi nguyên nhân gây triệu chứng được kiểm soát, nhưng thời gian hồi phục khác nhau giữa từng người.

4.2 Mất khứu giác sau chấn thương

Chấn thương vùng đầu có thể gây tổn thương đường dẫn truyền khứu giác. Tiên lượng trong trường hợp này phụ thuộc vào mức độ tổn thương và không thể dự đoán chính xác chỉ dựa trên thời gian xuất hiện triệu chứng.

Nếu mất mùi bắt đầu sau một chấn thương đầu, người bệnh nên được đánh giá y khoa thay vì chờ đợi quá lâu.

4.3 Mất khứu giác kéo dài có hồi phục không?

Không nên mặc định rằng mất mùi kéo dài sẽ tự khỏi. Khi tình trạng không cải thiện, bác sĩ cần xác định nguyên nhân để xem có yếu tố nào có thể điều trị được hay không.

NIDCD cho biết đánh giá chuyên khoa có thể bao gồm khám tai mũi họng, khai thác tiền sử và kiểm tra khứu giác; việc xác định nguyên nhân có vai trò quan trọng trong lựa chọn hướng xử trí.

Mất khứu giác có hồi phục được không?

5. Các biện pháp hỗ trợ khi bị giảm hoặc mất khứu giác

Không có một phương pháp tại nhà nào đảm bảo khôi phục khứu giác cho mọi trường hợp. Cách chăm sóc phù hợp phụ thuộc vào nguyên nhân gây mất mùi. Tuy nhiên, một số biện pháp có thể hỗ trợ chăm sóc mũi và quá trình phục hồi trong những trường hợp phù hợp.

5.1 Vệ sinh mũi đúng cách

Nếu mất mùi liên quan đến nghẹt mũi, dị ứng hoặc nhiễm trùng đường hô hấp, vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối phù hợp có thể giúp làm sạch dịch tiết và các tác nhân trong khoang mũi.

NHS ghi nhận việc rửa mũi bằng dung dịch nước muối có thể hỗ trợ khi thay đổi khứu giác liên quan đến nhiễm trùng hoặc dị ứng. Khi thực hiện, cần sử dụng dung dịch và dụng cụ phù hợp, đảm bảo vệ sinh để hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn. Nếu tự rửa mũi, dùng nước cất, nước vô khuẩn hoặc nước đã đun sôi rồi để nguội, không dùng trực tiếp nước máy chưa xử lý.

5.2 Hạn chế khói thuốc và các chất kích thích

Khói thuốc và một số hóa chất có thể ảnh hưởng đến khứu giác. Vì vậy, hạn chế hút thuốc và giảm tiếp xúc với khói, bụi hoặc hóa chất kích thích là một phần quan trọng trong việc bảo vệ khả năng ngửi.

5.3 Luyện khứu giác

Luyện khứu giác là phương pháp được sử dụng trong một số trường hợp rối loạn khứu giác. Phương pháp này thường sử dụng một số mùi đặc trưng để người bệnh tập trung nhận biết và lặp lại việc ngửi theo hướng dẫn.

Mayo Clinic ghi nhận liệu pháp luyện khứu giác có thể được nhân viên y tế khuyến nghị nếu khứu giác không cải thiện sau khi nguyên nhân đã được xử lý. Luyện khứu giác có thể được cân nhắc trong một số trường hợp rối loạn khứu giác kéo dài; cách thực hiện và thời gian nên theo hướng dẫn chuyên môn.

Do hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân và tình trạng cụ thể, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ nếu muốn thực hiện luyện khứu giác lâu dài.

5.4 Không tự ý dùng thuốc hoặc sản phẩm kích thích mũi

Mất mùi không phải lúc nào cũng xuất phát từ nghẹt mũi. Tự ý sử dụng thuốc, đặc biệt các sản phẩm dùng kéo dài, có thể không giải quyết được nguyên nhân và có thể gây những vấn đề khác.

Nếu mất khứu giác kéo dài, ưu tiên xác định nguyên nhân thay vì liên tục thay đổi sản phẩm sử dụng tại nhà.

Một số biện pháp hỗ trợ khi bị giảm hoặc mất khứu giác

6. Khi nào nên khám tai mũi họng khi bị mất mùi?

Nếu mất mùi chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn khi bị cảm lạnh hoặc nghẹt mũi và đang dần cải thiện, người bệnh có thể theo dõi.

Tuy nhiên, khám Tai Mũi Họng khi bị mất mùi là lựa chọn nên cân nhắc nếu tình trạng kéo dài, tái diễn hoặc không xác định được nguyên nhân.

Bạn nên đi khám khi:

• Mất khứu giác kéo dài nhưng không có dấu hiệu cải thiện.
• Mất hoàn toàn khả năng ngửi.
• Mất mùi tái diễn nhiều lần.
• Mất mùi kèm nghẹt mũi kéo dài.
• Có chảy dịch mũi bất thường hoặc đau, nặng vùng mặt.
• Mất khứu giác xuất hiện sau chấn thương vùng đầu.
• Khứu giác thay đổi nhưng không có triệu chứng cảm lạnh hay viêm mũi xoang rõ ràng.
• Mất mùi ảnh hưởng đáng kể đến việc ăn uống và sinh hoạt.
• Mất mùi đột ngột kèm yếu/liệt, méo miệng, rối loạn nói, đau đầu dữ dội; chảy dịch mũi một bên kéo dài, dịch hôi/lẫn máu hoặc chảy máu mũi tái diễn.

NIDCD khuyến nghị người gặp rối loạn khứu giác nên được đánh giá để xác định nguyên nhân. Bác sĩ Tai Mũi Họng có thể khám vùng tai, mũi, họng, khai thác tiền sử và thực hiện kiểm tra khứu giác khi cần.

6.1 Khám mất khứu giác gồm những gì?

Tùy tình trạng, bác sĩ có thể:

• Hỏi thời điểm bắt đầu mất mùi.
• Đánh giá mất mùi hoàn toàn hay giảm khả năng ngửi.
• Hỏi về các triệu chứng mũi xoang đi kèm.
• Khai thác tiền sử chấn thương, bệnh lý và thuốc đang sử dụng.
• Khám mũi, xoang và vùng tai mũi họng.
• Thực hiện các bài kiểm tra khứu giác.
• Nội soi mũi hoặc chỉ định xét nghiệm hình ảnh trong trường hợp cần tìm nguyên nhân cụ thể.

NIDCD cho biết đánh giá rối loạn khứu giác có thể bao gồm khám tai mũi họng, xem xét tiền sử sức khỏe và kiểm tra khả năng nhận biết mùi. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cần tìm các nguyên nhân gây tắc nghẽn hoặc tổn thương liên quan.

Khi nào nên khám tai mũi họng khi bị mất mùi?

6.2 Câu hỏi thường gặp về mất khứu giác

6.2.1 Mất khứu giác có phải luôn là viêm xoang không?

Mất khứu giác không phải lúc nào cũng là do viêm xoang. Viêm xoang chỉ là một trong nhiều nguyên nhân có thể gây mất hoặc giảm khứu giác. Cảm lạnh, cúm, dị ứng, polyp mũi, chấn thương đầu, một số thuốc và các bệnh lý khác cũng có thể liên quan.

6.2.2 Mất khứu giác có làm mất vị giác không?

Mất mùi có thể khiến thức ăn trở nên nhạt và khó cảm nhận hương vị. Tuy nhiên, mất khứu giác và mất vị giác là hai rối loạn khác nhau. Nhiều người tưởng mình mất vị giác nhưng thực tế chủ yếu bị suy giảm khứu giác.

6.2.3 Mất mùi bao lâu thì nên đi khám?

Không có một mốc thời gian áp dụng cho mọi trường hợp. Nếu mất mùi không cải thiện, kéo dài sau khi bệnh lý ban đầu đã thuyên giảm, tái diễn hoặc xuất hiện không rõ nguyên nhân, nên đi khám để tìm nguyên nhân.

6.2.4 Có thể tự luyện khứu giác tại nhà không?

Luyện khứu giác có thể được sử dụng trong một số trường hợp, nhưng nên thực hiện theo hướng dẫn phù hợp. Đây không phải phương pháp đảm bảo phục hồi khứu giác cho tất cả mọi người.

Mất khứu giác có thể là biểu hiện tạm thời của cảm lạnh, dị ứng, viêm mũi hoặc viêm xoang, nhưng cũng có thể liên quan đến polyp mũi, chấn thương hoặc một số vấn đề khác. Nếu cần thêm thông tin về chăm sóc mũi xoang hoặc rối loạn khứu giác hoặc sử dụng sản phẩm hỗ trợ, bạn có thể liên hệ hotline miễn cước 1800 234 558 để được dược sĩ chuyên môn hỗ trợ. Thông tin trong bài chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ.

7. Tài liệu tham khảo

7.1 National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD) – Smell Disorders.
7.2 Mayo Clinic – Loss of smell (anosmia): Causes and definition
7.3 NHS – Lost or changed sense of smell.
7.4 Mayo Clinic – Loss of taste and smell: Natural with aging?
7.5 NIDCD – The science of scent: Understanding smell disorders