Mất khứu giác: Nguyên nhân và cách xử trí phù hợp

Rối loạn khứu giác có thể biểu hiện ở nhiều mức độ, từ giảm khả năng nhận biết mùi đến mất hoàn toàn khả năng ngửi. Trong bài viết này, thuật ngữ “mất khứu giác” được sử dụng để chỉ tình trạng khứu giác suy giảm đáng kể hoặc mất hoàn toàn.

Nếu tình trạng này xảy ra kéo dài, không chỉ ảnh hưởng đến vị giác mà còn làm giảm chất lượng cuộc sống, sức khỏe. Vậy mất khả năng ngửi mùi là dấu hiệu bệnh gì và cách cải thiện hiệu quả?

1. Mất khứu giác là dấu hiệu bệnh gì?

Khứu giác (mũi) là một trong năm giác quan quan trọng của cơ thể, giúp con người nhận biết mùi. Bên trong mũi có các tế bào thụ thể khứu giác tiếp nhận phân tử mùi và truyền tín hiệu thần kinh đến não, từ đó não bộ xử lý và nhận diện mùi tương ứng. Tình trạng mất hoặc giảm khứu giác có thể do các nguyên nhân sau:

1.1 Mắc bệnh lý về mũi xoang

Các bệnh lý mũi xoang là nguyên nhân phổ biến nhất gây mất khứu giác / giảm khả năng ngửi. Khi niêm mạc mũi bị viêm hoặc phù nề, luồng không khí mang mùi sẽ khó tiếp cận vùng khứu giác, làm suy giảm khả năng ngửi, hay gặp ở một số bệnh lý sau:

Viêm xoang

Viêm xoang khiến niêm mạc phù nề, tăng tiết dịch nhầy, gây nghẹt mũi và cản trở quá trình nhận biết mùi. Người bệnh thường có các triệu chứng đi kèm như nghẹt mũi kéo dài, Chảy dịch mũi, đau nhức vùng mặt, trán, giảm hoặc mất khứu giác.

Viêm xoang gây giảm khả năng ngửi của khứu giác

Viêm mũi dị ứng

Viêm mũi dị ứng gây kích ứng niêm mạc mũi gây hắt hơi, sổ mũi, ngứa mũi, nghẹt mũi. Nếu viêm mũi dị ứng kéo dài, tình trạng viêm có thể làm suy giảm khứu giác.

Polyp mũi

Polyp là các khối mô mềm phát triển trong hốc mũi hoặc xoang. Khi kích thước lớn, polyp có thể chặn đường lưu thông không khí và gây mất khả năng ngửi mùi.

Lệch vách ngăn mũi

Vách ngăn mũi lệch khiến luồng khí đi qua mũi bị cản trở, lâu dài có thể ảnh hưởng đến khả năng ngửi.

1.2 Bệnh lý hô hấp

Một số bệnh lý đường hô hấp cũng có thể khiến người bệnh bị mất khả năng ngửi của khứu giác tạm thời hoặc kéo dài:

Cảm lạnh, cảm cúm

Đây là nguyên nhân thường gặp nhất. Cảm lạnh, cảm cúm khiến niêm mạc mũi bị viêm, tăng tiết dịch và gây nghẹt mũi, làm người bệnh giảm khả năng cảm nhận mùi. Thông thường, tình trạng này sẽ cải thiện sau vài ngày khi bệnh hồi phục.

Viêm đường hô hấp trên

Các bệnh như viêm họng, viêm amidan, viêm mũi họng cấp có thể gây sưng nề niêm mạc và ảnh hưởng đến khứu giác.

1.3 COVID-19/hậu nhiễm virus

COVID-19 hoặc tình trạng sau nhiễm virus đường hô hấp cũng có thể gây giảm hoặc mất khứu giác. Một số người hồi phục sau vài ngày đến vài tuần, nhưng cũng có trường hợp kéo dài nhiều tháng và cần được đánh giá chuyên khoa.

1.4 Một số nguyên nhân khác

Ngoài bệnh lý mũi xoang và hô hấp, khứu giác bị mất còn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác như:

Tổn thương thần kinh và não bộ

Khả năng ngửi phụ thuộc vào hoạt động của dây thần kinh khứu giác và não bộ. Một số tình trạng có thể gây ảnh hưởng gồm chấn thương sọ não, u não, alzheimer, parkinson, đa xơ cứng.

Thói quen sinh hoạt không lành mạnh

Thường xuyên có thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, tiếp xúc hóa chất độc hại, sử dụng chất kích thích… có thể làm tổn thương niêm mạc mũi hoặc thần kinh khứu giác dẫn đến mất dần khả năng ngửi.

Sử dụng nhiều rượu bia có thể làm mất khả năng ngửi mùi

Lão hóa theo tuổi tác

Khứu giác có xu hướng suy giảm theo tuổi tác. Người trên 60 tuổi có nguy cơ giảm hoặc mất khả năng cảm nhận mùi cao hơn.

Thiếu vi chất

Thiếu kẽm, vitamin A hoặc vitamin B12 có thể ảnh hưởng đến chức năng khứu giác làm khứu giác bị mất khả năng ngửi.

1.5 Do thuốc, hóa chất, xạ trị và khối u

Một số thuốc, tiếp xúc hóa chất độc hại, xạ trị vùng đầu cổ hoặc khối u vùng mũi xoang/não cũng có thể liên quan đến rối loạn khứu giác. Nếu mất mùi xuất hiện sau khi dùng thuốc mới, sau chấn thương hoặc kèm triệu chứng bất thường, người bệnh cần đi khám.

2. Mất khứu giác có hồi phục được không?

Mất khứu giác có thể hồi phục hay không sẽ tùy thuộc vào nguyên nhân và thời điểm điều trị. Một số trường hợp khứu giác bị mất có khả năng phục hồi trở lại ở một số nguyên nhân thường do mắc cảm cúm, viêm xoang, viêm mũi dị ứng, nghẹt mũi do viêm đường hô hấp…Thông thường, khứu giác có thể cải thiện sau vài ngày đến vài tuần khi tình trạng viêm được kiểm soát.

Tuy nhiên, nếu khứu giác bị mất do một số nguyên nhân sau: tổn thương thần kinh, chấn thương sọ não, bệnh lý thoái hóa thần kinh, giảm khả năng ngửi của khứu giác do bẩm sinh…thì khả năng hồi phục có thể hạn chế hơn. 

Mất khả năng ngửi của khứu giác không chỉ ảnh hưởng chất lượng sống mà còn làm giảm khả năng phát hiện khói, khí gas, thức ăn ôi thiu. Người bị mất khả năng ngửi của khứu giác nên cẩn trọng hơn trong sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn như kiểm tra kỹ hạn sử dụng và tình trạng thực phẩm trước khi sử dụng, trang bị thiết bị báo khói hoặc báo rò rỉ gas khi cần, đồng thời không nên chỉ dựa vào mùi để đánh giá mức độ an toàn của thực phẩm.  

Do đó, việc phát hiện sớm và điều trị đúng nguyên nhân đóng vai trò quan trọng trong phục hồi chức năng khứu giác. 

Mất khứu giác có hồi phục được không?

3. Phải làm sao khi bị mất khứu giác?

Khi bị mất khả năng ngửi của khứu giác, người bệnh không nên chủ quan, đặc biệt nếu tình trạng xảy ra kéo dài hoặc xuất hiện đột ngột thì nên đi thăm khám sớm, dựa vào nguyên nhân gây bệnh bác sĩ có thể đưa ra một số biện pháp sau:

3.1 Điều trị theo nguyên nhân gây mất khứu giác

Không phải mọi trường hợp mất khứu giác đều cần dùng thuốc. Việc điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân. Nếu mất khả năng ngửi của khứu giác liên quan viêm mũi dị ứng, viêm xoang hoặc nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể cân nhắc một số nhóm thuốc phù hợp sau:

– Thuốc chống dị ứng

Nếu mất khả năng ngửi của khứu giác liên quan đến viêm mũi dị ứng, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng histamin để giảm hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi; hoặc corticosteroid xịt mũi để kiểm soát viêm và nghẹt mũi. Người bệnh cần dùng đúng kỹ thuật, đúng liều và không tự ý kéo dài thời gian dùng thuốc. 

Các thuốc kháng histamin đường uống hiện nay được chia thành hai nhóm chính. Nhóm thế hệ 1 như chlorpheniramine và diphenhydramine có thể gây buồn ngủ, khô miệng và giảm khả năng tập trung. Trong khi đó, nhóm thế hệ 2 gồm loratadine, cetirizine và fexofenadine thường ít gây buồn ngủ hơn. 

Các thuốc kháng histamin dạng xịt tại chỗ như olopatadine và azelastine thường được bác sĩ cân nhắc sử dụng trong các trường hợp dị ứng. Nhóm thuốc này giúp kiểm soát một số triệu chứng như ngứa mắt, hắt hơi, tăng tiết dịch mũi và hỗ trợ giảm nghẹt mũi.

Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc mà cần có hướng dẫn từ bác sĩ để đảm bảo phù hợp với nguyên nhân. 

– Sử dụng thuốc kháng sinh nếu có nhiễm khuẩn

Kháng sinh chỉ được cân nhắc khi mất khứu giác liên quan đến nhiễm khuẩn, chẳng hạn viêm xoang do vi khuẩn. Người bệnh không tự ý dùng kháng sinh; bác sĩ sẽ quyết định loại thuốc và thời gian dùng dựa trên tuổi, mức độ bệnh và đáp ứng điều trị. 

Ở người lớn, liệu trình thường được cân nhắc trong khoảng 5-7 ngày hoặc 5-10 ngày, trong khi trẻ em và các trường hợp nặng có thể cần điều trị kéo dài hơn. 

Một số thuốc hay dùng để điều trị tình trạng mất khả năng ngửi

– Phẫu thuật polyp mũi hoặc chỉnh lệch vách ngăn khi cần thiết

Phẫu thuật cắt polyp hoặc chỉnh hình vách ngăn có thể được chỉ định khi mất khả năng ngửi của khứu giác liên quan đến tắc nghẽn cơ học. Phương pháp này giúp cải thiện lưu thông đường mũi, tạo điều kiện để các phân tử mùi tiếp cận vùng khứu giác tốt hơn. 

3.2 Vệ sinh mũi đúng cách

Bạn có thể rửa mũi bằng nước muối sinh lý để loại bỏ bụi bẩn, làm sạch dịch nhầy, hỗ trợ thông thoáng đường thở và giảm kích ứng niêm mạc.

Khi rửa mũi, nên dùng dung dịch phù hợp, dụng cụ sạch, thao tác nhẹ nhàng và không dùng chung bình rửa. Nếu đau tai, chảy máu mũi, kích ứng nhiều hoặc triệu chứng nặng hơn, nên ngừng và đi khám.

3.3 Tập luyện khứu giác

Luyện khứu giác có thể được cân nhắc, đặc biệt trong một số trường hợp sau nhiễm virus. Người bệnh thường luyện bằng cách ngửi một số mùi quen thuộc trong thời gian ngắn, đều đặn mỗi ngày. Nên chọn mùi an toàn, tránh mùi quá nồng gây kích ứng, và tham khảo bác sĩ nếu mất khả năng ngửi của khứu giác kéo dài.

3.4 Bổ sung dinh dưỡng đầy đủ

Duy trì chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng giúp hỗ trợ sức khỏe niêm mạc và hệ thần kinh. Không nên tự ý bổ sung kẽm, vitamin A hoặc vitamin B12 liều cao nếu chưa được xác định thiếu hụt hoặc chưa có tư vấn của nhân viên y tế.

4. Mất khứu giác khi nào nên thăm khám sớm 

Nên đi khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như:

🔹 Mất hoặc giảm khứu giác kéo dài nhiều ngày nhưng không có dấu hiệu cải thiện.
🔹 Mất mùi đột ngột, không rõ nguyên nhân hoặc không liên quan đến cảm cúm, viêm đường hô hấp.
🔹 Mất khả năng ngửi của khứu giác kèm nghẹt mũi kéo dài, chảy mũi, đau đầu, đau vùng mặt hoặc các triệu chứng viêm xoang.
🔹 Có tiền sử chấn thương vùng đầu, mặt hoặc từng phẫu thuật liên quan đến mũi xoang.
🔹 Khứu giác suy giảm ảnh hưởng đến sinh hoạt, ăn uống hoặc chất lượng cuộc sống hằng ngày.
🔹 Mất khả năng ngửi của khứu giác đi kèm các triệu chứng thần kinh như chóng mặt, giảm vị giác, yếu cơ hoặc rối loạn trí nhớ.

Việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân và có hướng điều trị phù hợp, hạn chế nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến chức năng khứu giác.

Nên đi khám khi khứu giác bị mất khả năng ngửi mùi kèm đau đầu kéo dài

Mất khứu giác có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như bệnh lý mũi xoang, bệnh hô hấp, tổn thương thần kinh hoặc các yếu tố toàn thân. Dù đa số trường hợp có thể hồi phục, người bệnh không nên chủ quan nếu tình trạng kéo dài hoặc tái phát nhiều lần. Việc phát hiện sớm nguyên nhân và điều trị đúng cách sẽ giúp tăng khả năng phục hồi khứu giác và hạn chế ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

5. Tài liệu tham khảo

5.1 Mayo Clinic. Anosmia (Loss of smell): Symptoms and causes. Truy cập tại: https://www.mayoclinic.org
5.2 National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Smell Disorders. Truy cập tại: https://www.nidcd.nih.gov
5.3 Cleveland Clinic. Loss of Smell (Anosmia): Causes, Symptoms & Treatment. Truy cập tại: https://my.clevelandclinic.org
5.4 Merck Manual Professional Edition. Anosmia. Truy cập tại: https://www.merckmanuals.com
5.5 American Academy of Otolaryngology – Head and Neck Surgery (AAO-HNS). Smell and Taste Disorders. Truy cập tại: https://www.entnet.org
5.6 Post-viral olfactory loss and parosmia. Truy cập tại: pmc.ncbi.nlm.nih.gov